Хайр хүндлэл хөгжлийн эхлэл

Солонгос улс руу ажил эрхэлж, амьдралаа өөд татахаар хүмүүс цувсаар л... Азидаа хөгжлөөрөө дээгүүрт ордог Солонгос орны тухай телевизийн дэлгэц, ном, сэтгүүлээс л үзэж, хөгжил цэцэглэлтийг харсан бид хань ижил, үр хүүхдээ тийм л сайхан газар ажиллаж байгаа мэтээр төсөөлдөг. Солонгост байгаа монголчуудын жаргал зовлонг хуваалцахаар гурван жил тус улсад ажиллаад ирсэн Ч.Мөнхбаттай ярилцлаа.

- Одоо ч гэсэн солонгос яваад амьдрал ахуйгаа өөд нь татчих юмсан гэсэн хүн олон байгаа. Багагүй хугацаагаар амьдраад ирснийхээ хувьд юу гэж зөвлөх вэ?
- Эндээс анх очихдооо сард сая төгрөг аваад, жаргалын оронд амьдарна гэж боддог. Зовлогоо зовоож байж хэдэн цаас олдог. Тэнд ажиллаж байгаа хүмүүс ажил хийж байгаа халтар царайлсан зургаа нааш нь явуулдаггүй. Инээж наргисан, идэж уусан зургаа явуулдаг. Тэгэхээр ар гэрийнхэн, найз нөхөд нь нэг их мөнгөтэй хүн гэж боддог. Солонгосын амьдралын өртөг манайхтай харьцуулахад өндөр. Мөнгийг хайрлаж байж, зөв зарцуулж байж мөнгөтэй болно. Авсан цалингийнхаа талыг нь солонгост үрээд, талыг нь энд ар гэрийнхэн нь идэж уугаад дуусгадаг. Дөрөв таван жил болчихоод нэг ч төгрөггүй ээ гээд сууж байгаа хүн ч байдаг. Тэр битгий хэл хүнтэй сууж, хүүхэд гаргачихаад солонгост байгаа нөхрөөсөө мөнгө аваад амьдарч байгаа хүн ч байна. Нөхөр нь мэдээд “Монголд очоод яах юм бэ” гэхийг ч сонссон. Солонгос яваад ирсэн хүнийг манайхан байр, машины мөнгө хийгээд ирсэн мөнгөтэй хүн гэж хардаг. Тэгэхэд бараг тал хувь нь юу ч үгүй ирж байгаа. Хашаа байшингийн ч мөнгөтэй ирж байгаа нь ч цөөхөн дөө.
- Солонгос руу ажил хийхээр явсан залуучуудыг архинд орчихсон гэж дуулддаг. Үнэн үү?
- Хүн өөрийгөө хүндлээд, биеэ зөв авч явах юм бол Солонгост сайхан амьдарч болно. Хүний газар архи дарс уугаад явлаа гэж буруутгадаг. Үүнийг байх ёсгүй асуудал мэтээр хүлээж авах нь буруу. Солонгост ажиллах орчин нь дарамт шахалт ихтэй. Түүндээ бухимдсан хүмүүс стрессээ тайлах аргаа олохгүй архи уудаг. Дээрээс нь Монголд байгаа ар гэрийнхэн нь тийм ч сургуулийн төлбөр, ийм ч мөнгө өгч явуул гээд шахалтанд оруулдаг. Надтай хамт ажиллаж байсан залуу шөнө дунд цагт гэр рүүгээ залгаад л хэрэлдчихдэг. Өдөржин ажиллаж байгаад орой нь эхнэр рүүгээ ярихаар утсаа авдаггүй. Зарим үед залгахад нь хөгжим пижигнэсэн бааранд сууж байх жишээтэй. Энэнээс болж гэр орноосоо хол байгаа хүмүүс бие биенээ хардаж сэрдэх, маргалдах нь элбэг. Ингээд л тэд архи уугаад, согтуу үедээ хэрэг төвөгт орооцолддог. Миний сонсож байснаар Солонгост долоо хоногт нэг монгол хүн архинаас болж амиа алддаг гэсэн. Энэ жил эдийн засгийн хямралтай гээд ажил бага, тэрнийхээ хэрээр авах цалин нь бага байна. Халаасан дахь мөнгөө дагаад манайхны идэж уух нь ч багасаж байгаа.
- Ажил олгогчийн зүгээс дарамт шахалт их байдаг уу?
- Хот суурин газруудад ажил олгогчийн зүгээс дарамт бараг байдаггүй. Өөрийгөө л зөв ойлгуулж чадвал бүх зүйл ном журмынхаа дагуу явна. Хөдөө, уулын мухарт жижиг үйлдвэрт ажиллах их хэцүү. Тэнд очсон хүмүүсийг нэрээр нь ч дууддаггүй. Кинон дээр “Золигоо, золиг минь” гэж их ярьдаг шүү дээ. Монголчууд энэ үгийг их зөөлрүүлж орчуулсан. Түүнээс биш яг тэндээ энэ үг хараал. Тэнд байгаа монгол ажилчдыг тийм л хараалын үгээр дууддаг. Манайхан тэрэнд нь дасаад нэрээр нь дуудаж байгаа юм шиг болчихсон. Уул нь тэгж дуудахад нь харахгүй л байх хэрэгтэй. Түүнээс гадна өөрийнхөө санаа бодлыг дарга удирдах ажилтандаа хэлж чаддаггүй. Анх би сургалтын төв дээр очсоныхоо дараа орчуулагч багшаараа “Би хэл мэдэхгүй ч хууль мэднээ” гээд бичүүлээд авчихсан. Захирлыгаа аюул осолтой үед “Хурдан ажлаа хий” гээд шахахаар нь тэр бичгээ харуулчихдаг. Тэгэхэд миний хажууд зогсож байгаа залуу хурдан хийгээд байхад л хурдан хий гээд загнаад байдаг.
- Монголчууд хаана ч очсон дасан зохицох чадвартай гэдэг шүү дээ. Саар зүйлээс гадна сайн тал нь юу байв?
- Манайд үйлдвэрлэл хөгжөөгүй болохоор бид чинь иймэрхүү дэглэмд дасаагүй юм байна. Ажлын найман цаг яс ажлын машины ард зогсох амаргүй. 22,23-тай залуучууд маань их шантардаг. Ажил хийж мэдэхгүй, сургууль соёлын мөр хөөсөн хүмүүс очоод ажил хийхээр их түүртдэг. Гэхдээ машин эвдэрлээ гэхэд солонгос инженерүүд ирээд засчихдаг. Маргааш нь ахиад л эвдэрчихнэ. Тэгэхэд манай нэг залуу очоод л засчихаж чаддаг. Солонгос инженерийн зассан тоног төхөөрөмж сар ажиллаж байхад, монгол залуугийн зассан нь гурван сар ямар ч асуудалгүй ажиллах жишээтэй. Ийм чадвартай хэрнээ хүнтэй аятайхан мэндэлж, инээж, сайхан ярьж чадахгүй болохоор үнэлэмж нь буурчихдаг. Үүнээсээ болоод монголчуудын нэр хүнд их унасан. Одоо монгол хүн ажилд орох гээд очиход дуртай хүлээж авдаг үйлдвэр ховордсон. Би бүх зүйлийг үгүйсгэх гээгүй л дээ. Тэнд ажиллаж чадаж байгаа сайхан залуучууд зөндөө. Эхнэр хүүхэдтэйгээ очоод сайхан амьдарч байгаа хүмүүс ч олон бий.
- Өөрийгөө хүндлэх, бусадтай харилцах тал дээр монголчууд дутмаг гэж та хэлж байна. Ёс заншил, хүмүүжил гээд олон л юм үүнд нөлөөтэй байх л даа?
- Солонгост хоёр настай хүүхэд хүнтэй мэндлээд сурчихсан байдаг. Бүр ярьж чадахгүй хэрнээ бөхийгөөд мэндэлдэг. Манай манайд аав ээжийгээ хүнтэй яриад сууж байхад хүүхэд нь өвөр дээгүүр нь харайлгаад, тавагтай идээнээс нь шүүрээд байдаг. Тэгэхэд тэнд гэрт нь зочин ирсэн бол хүүхэд өрөөнөөсөө бараг гарахгүй. Гарлаа гэхэд мэндэлчихээд өрөөний захаар тойрч явдаг. Нэг танил маань “Солонгосчууд уулнаас ногоо, навч түүгээд усанд буцалгаад ууж явсан ард түмэн. Хайр хүндлэл хоёрын үндсэн дээр өнөөдрийн хөгжил бий болсон” гэж надад ярьж байсан. Би нэг удаа солонгос найзаасаа “Та нарт үзэн яддаг хүн байдаг уу?” гэж асуусан юм. Тэгэхэд тэр “Тийм хүн байдаг ч тэгтэл нь үзэн ядаж болохгүй. Үзэн яддаг хүн маань харангадаад сууж байвал нэг аяга цайныхаа талыг нь өгнө” гэсэн. Америкийн нөлөө маш их байдаг нь мэдрэгддэг. Америкчуудыг тэд маш их хүндэтгэдэг, шүтдэг. Солонгосчууд америкийг “Миггүг” гэдэг. Үүнийг нь утгачилбал сайхан орон гэсэн утгатай үг юм л даа. Хамгийн гоё сайхан орон гэж ойлгодог.
- Эх орондоо ирээд сар болчихлоо. Гурван жилийн өмнөхөөсөө өөрчлөгдсөн зүйл их байна уу?
- Барилга байшин ч яахав. Гэхдээ нэг л зүйлийг хэлмээр байна. Бид ажлыг сэтгэлээсээ хийж сурах хэрэгтэй байна. Нэг албан газар руу ороход бүгдээрээ л ажил хийж байгаа юм шиг харагддаг. Яг үйлчилгээ авах гэхээр хэлж зөвлөөд өгөх хүн ч байхгүй. Мэндийн зөрөө ч байхгүй, эсвэл ажилтай байна гээд хаалгаа түгжээд гараад явчихдаг. Утсаар яриад суугаад байдаг. Гэтэл солонгост яг өрөөнөөсөө гарах гэж байхад нь хүн ороод ирвэл зөрж гардаггүй. Түр зогсоод мэндэлдэг. Хичнээн яарч байлаа ч орж ирсэн хүнийг хүндэтгэж байгаагаа тэгж илэрхийлдэг. Тавилгын дэлгүүрээс ор авах гээд дээр нь дарж үзэх, суухаар манайхан дургүйцдэг. Харин тэнд “Сууж үз, хэвт гээд л бүр хөлд массажны аппарат хөлөө амраа гэдэг”. Энэ бол бизнесийн ухаан. Манайханд сурах, өөрсдийгөө хөгжүүлэх их л зүйл байна даа.
М.Гэрэлтуяа


Цааш унших...

Солонгос явмаар байна уу?

Солонгост очиж ажиллаад амьдрал ахуйгаа дээшлүүлчихье гэсэн иргэдийн цуваа тасраагүй л байна. Энэ дугаарынхаа зочноор БНСУ-аас Монгол Улсад суугаа онц бөгөөд бүрэн эрхт элчин сайд Жон Илийг урьж хоёр орны харицаа, тус улсад сурч, ажиллахаар гарах боломж хэр байгаа талаар ярилцлаа.

- Та манай улсад элчин сайдаар томилогдож ирээд сар гаруй болж байна. Элчин сайдын албыг хаших гурван жилийн хугацаанд аль салбарт түлхүү анхаарал хандуулах вэ?
- Хоёр талаас ярилцаж тохиролцож байгаа зүйлүүд олон бий. Гэсэн ч ярихаасаа илүү хийж бүтээсэн зүйл харилцаанд маань бага байна. Би монгол судлаач ч юм уу, монголын талаар сайн мэддэг хүн биш. Гэхдээ элчин сайдаар томилогдож ирээд сар гаруйн хугацаанд монголтой танилцаж, бага багаар танилцаж байна. Монгол болон Солонгос хүмүүс бие биедээ холын хүмүүс шиг санагддаггүй, ах дүү хамаатан садан шиг ойр дотноор бие биенээ хүлээн авдаг. Монголчуудын дэлхийд гарах гарц хязгаарлагдмал ч Солонгос улс харьцангуй нээлттэйгээр харилцдаг. Монголчуудад манай улс гадаадын иргэн гэдэг утгаар нь Ойрх дорнод, Зүүн хойд азийн орнуудын нэгэн адил ханддаг. Солонгосын томоохон үндэстэн дамнасан корпорациуд монголын талаар бараг мэдэхгүй. Тэгэхээр элчин сайдаар ажиллах гурван жилийн хугацаандаа Солонгосын томоохон компаниудыг монголд хөрөнгө оруулах орчныг бүрдүүлж, тэднээр дамжуулан монголыг сурталчилах зорилготой байгаа. Хоёр орны Засгийн газар харилцаагаа тэлэх, өргөжүүлэх бодлого баримталж ирсэн. Харилцаа хөгжих, хоорондоо олон дахин харьцахын хэрээр аар саар зөрчил гарна. Би монголд ирснээсээ хойш хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр солонгос улстай холбоотой нийтлэлүүдийг уншлаа. Сайн мэдээ ховор харагдаж байна. Хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл нийгмээ авч явах, хандлагыг тодорхойлох хөшүүрэг нь байдаг. Өнөөдрийн алдаа дутагдлыг дөвийлгөхөөсөө илүү болж бүтэж байгаа сайныг нь сурталчилаад, болохгүй байгаа зүйлийг нь нээлттэйгээр хэлэлцдэг байх нь зүйтэй. Хоёр орны харилцааг ерөнхий төвшнөөр нь авч үзвэл сайн явж байгаа.
- Монголчууд хүссэн үедээ Солонгост зорчдог болоход юу саад болж байна гэж та үздэг вэ?
- Манай хоёр улсын харилцаа түүхэн урт хугацааны туршид нягт байсан. Цаашдаа алс ирээдүйгээ харсан бодлого явуулах нь зүйтэй. Эхний ээлжинд иргэдийг визний хөнгөлөлттэй нөхцлөөр Солонгост зорчих гэрээнд гарын үсэг зурсан. Энэ нь цаашдаа визгүй зорчиход томоохон алхам болно. Нөгөө талаас улс хоорондын агаарын хэлэлцээрт ахиц гарч чадахгүй байгаа нь хоёр улсын иргэд харилцан чөлөөтэй зорчиход саад болж байна. Манай талаас нэг нислэгийн суудлын тоог нэмэгдүүлье гэсэн санал гаргасан байгаа. Харин монголын тал үүнийг цаг хугацааны хувьд хараахан болоогүй 2010-2013 онд энэ ажлыг хэрэгжүүлье гэсэн байр суурьтай байна. Дэлхийн эдийн засгийн хямрал нөлөөлж, улс хооронд зорчих иргэдийн тоо цөөрсөнтэй ч ирээдүйд хоёр орны хооронд зорчих иргэдийн тоо нэмэгдэнэ, яваандаа визгүй зорчино гэх юм бол одооноос бэлтгэл маягаар арга хэмжээ авах нь зүйтэй. Солонгос улсад 30-90 хоног визгүй зорчих гэрээ байгуулсан 87 орон бий. АНУ-тай саяхан харилцан визгүй зорчих гэрээ хэлэлцээр хийсэн. Энэ нь урьдчилан тухайн хүнийг шалгаж, биодата буюу гар хурууны хээгээр уншдаг паспорттай болох гэсэн нөхцөл заасан байгаа. Тэгэхээр монголчууд ч гэсэн манай улсад визгүй зорчих боломж бүрдэх боломжтой.
- Сурч ажиллахаар олон хүн Солонгос орныг зорихыг хүсдэг. Гарц боломж хэр байдаг вэ? Визний хугацааг сунгахад уян хатан бодлого баримтлах боломж бий юу?
- Монголоос солонгост суралцаж байгаа 3200 орчим оюутан байдаг. Үүнээс магистр болон докторт 1800 орчим, хэлний бэлтгэлд 1400 гаруй оюутан суралцаж байна. Докторын зэрэг хамгаалахаар, мөн Засгийн газрын тэтгэлэгээр суралцаж байгаа оюутнуудад олон удаагийн виз олгодог. Оюутнуудад, тэр тусмаа хувийн зардлаар суралцаж байгаа хүмүүс долоо хоногт 24 цагийн ажил хийх боломжтой. Бакалавр болон магистрт суралцаж байгаа бол нэг семистер, харин хэлний бэлтгэл бол зургаан сар сурсны дараа ажил эрхлэх боломж нээгдэнэ. Нарийн мэргэжлийн бус ажилчид 15 мянга орчим байдгаас 12 мянга орчим нь хуулийн дагуу хөдөлмөр эрхэлж байна. Харин хөдөлмөрийн гэрээгээр ажиллаж байгаа хүмүүс гурван жилийнхээ хугацааг дуусгаад ажил олгогч нь хүсэх юм бол хугацаагаа хоёр жилээр сунгах боломжтой. 2008 оны сүүлийн хагасын байдлаар авч үзэхэд сар тутам 200-300 хүн гэрээний хугацаагаа дуусгаад дахин хоёр жилээр ажиллахаар визээ сунгуулж байна. Зөвхөн солонгос гэлтгүй аль ч хил гааль, гадаадын иргэн харъяатын газрууд хатуу чанга дүрэм журмаар ажилладаг. Монгол Улсад ажиллаж, амьдарч байгаа аль ч орны иргэдийг гадаадын иргэн харъяатын албанаас хууль бус байгааг нь тогтоож албадан гаргах эрхтэй. Үүнтэй нэгэн адил манай улс ч бас хууль бусаар амьдарч байгаа хүмүүсийг албадан гаргадаг. Монгол иргэдийг тусд нь авч үзэх боломж байхгүй шүү дээ.
- Дэлхийн эдийн засгийн хямралтай холбоотойгоор гэрээгээр болон “хараар” ажиллаж байгаа монголчууд ажилгүй болж байгаа тухай мэдээлэл дуулддаг. Цаашид манай улсаас ажиллах хүч авах тал дээр Солонгос улсын засгийн газар ямар бодлого, байр суурьтай байгаа вэ?
- Өнгөрсөн жил манай улсад хямрал эдийн засагт нөлөөлөхөөр хэмжээнд мэдрэгдээгүй. Харин энэ жилийн хувьд санхүүгийн хямрал дэлхий нийтийн хувьд санаа зовоосон зүйл болоод байна. Үүнтэй уялдуулан манай улсын бодлого ч өөрчлөгдсөн. Ерөнхий сайдаар ахлуулсан гадаадын иргэн харъяатын бодлогын хороо ажиллаж эхэлсэн. Урьд нь гадаадын ажилчдыг авахдаа улс тус бүрээр нь квот тогтоодог байсан. 2008 онд нийтдээ 40000 хүн гаднаас авна, үүний найман мянгыг нь монголоос авна гээд тодорхой заачихдаг байсан. Харин энэ жилээс эхлэн улс тус бүрээр квот тогтоохоо больж, нийтдээ тийм хэмжээний ажилчин авна гээд тоо гаргасан байгаа. Ерөнхийдөө гаднаас авах ажилчдын тоо ойролцоогоор 50 хувь буурна. Монголоос Гадаадад ажиллах хүч илгээх төвөөр дамжин Солонгос руу ажиллахаар явж байгаа хүний тоо бусад оронтой харьцуулахад бага байна. Эндээс явж байгаа хүмүүс ихэвчлэн жижиг дунд үйлдвэрлэлийн салбарт ажилладаг. Тэгэхээр ажил олгогч эзэн ямар хүн авахаа шийддэг. Солонгосын ажил олгогчид монгол хүн авахаасаа илүү тайланд, зүүн өмнөд азийн орны иргэдийг авах сонирхолтой байдаг. Монголчууд ажлын таван өдөр тасралтгүй ажиллах ёстой байтал хоногоор ажлаа хаяж явах, өөр цалин сайтай ажил хайгаад алга болох тохиолдол гардагтай ч энэ асуудал холбоотой. Элчин сайдын хувьд хэлэхэд Солонгос улсад гэрээгээр ажиллахаар явж байгаа иргэд анхнаасаа тууштай байж ажил хөдөлмөрөө эрхлэн, хууль дүрмээ сахиад, журмынхаа дагуу хоёр жил сунгуулаад яваасай гэж боддог.
- Гэрээгээр ажиллахаар явж байгаа монголчууд эрүүл мэндийн үзлэгт ороод явдаг. Харин хэсэг хугацаанд ажиллаад эргэж ирж байгаа хүмүүсийн эрүүл мэндийг хоёр тал анхаарч үздэггүй. Энэ тал дээр ямар бодолтой байна?
- Гэрээгээр ажиллаж байгаа ажилчид эрүүл мэндийн үзлэгт жил болгон хамрагддаг. Эрүүл мэндийн үзлэгийнх нь зардлыг Солонгосын эрүүл мэндийн корпорац гаргадаг. Ажил олгогч ажилтан хоёр харилцан тохиролцоод эрүүл мэндийн даатгалд даатгуулдаг. Мэргэжлийн өвчин, ажиллах орчноос шалтгаалсан гэмтэл, үйлдвэрлэлийн осолд ороход цаг тухайн үед нь солонгост эмчлүүлэх эрхтэй. Нөгөө талаас Монгол Улсын Засгийн газар энэ асуудалд анхаарал хандуулахгүй байгаатай ч холбоотой. Осол гарах тохиолдол бүрт нь арга хэмжээ аваад байх боломж өнөөдөр бүрдсэн.
- Монгол Улс БНСУ болон Хойд Солонгостой дотно харилцаатай байдаг. Хоёр Солонгосын харилцааг сайжруулахад Монгол Улсын зүгээс ямар арга хэмжээ зохион байгуулаасай хэмээн бодож байна вэ?
- Саяхан Хойд Солонгос пуужин хөөргөлөө. Энэ үйл явц дэлхий нийтийн анхаарлыг татаж, НҮБ-ын аюулгүй байдлын зөвлөл хэлэлцэж байна. Манай талаас ч гэсэн АНУ, Япон, ОХУ, Европын холбоотой энэ асуудлаар уулзаж ярилцсан. Хойд Солонгос пуужин хөөргөснөөр БНСУ болон Японы цэргийн зардал, стратегийн тэнцвэрт байдал алдагдахад хүрнэ. Ингэхээр энэ нь зөвхөн хоёр Солонгосын асуудал бус энэ бүс нутгийн аюулгүй байдалтай холбоотой. Саяхан энэ асуудлаар Монгол Улсын гадаад харилцааны яамны албаны хүмүүстэй уулзсан. Монголын талаас энэ асуудалд сэтгэл зовниж, зүүн хойд азийн аюулгүй байдлыг хангах, энх тайвны замаар шийдвэрлүүлэх гэсэн бидний байр суурьтай ижил байгаагаа илэрхийлсэнд баяртай байна. Өмнөд хойд солонгос өнөөдөр хуваагдсан хэдий ч өдгөөгөөс зуу хүрэхгүй жилийн өмнө нэг улс байсан. Солонгосын хойг, Манж, Монгол гээд эх газраараа нэгдмэл, нягт харилцаатай явж ирсэн. Хэдийгээр хойд солонгос пуужингаар сүрдүүлж байгаа ч гэсэн манай өмнөд солонгосын тал маш тэвчээртэй, хүлээцтэй хандаж байгаа. Цаашдаа ч гэсэн хоёр солонгосыг нэгтгэх үйл явц энх тайвны замаар шийдэгдэнэ гэдэгт итгэж байна.
М.Гэрэлтуяа


Цааш унших...

Сэтгэл төвшин, тогтвортой хүн өвчин тусдаггүй

Монголд анх удаа тархины гүний буюу гуравдугаар ховдлын хавдрыг авах мэс заслыг амжилттай хийлээ гэж сонсоод, мэс заслыг гардаг гүйцэтгэсэн “Ачтан” эмнэлгийн эмч Ц.Энхбаяртай уулзахаар зорьлоо. Энэ төрлийн хавдар ховор тохиолддог бөгөөд гадагшаа явж эмчлүүлэхэд асар их зардал шаарддаг ажээ. Өмнө нь манайд энэ төрлийн мэс заслыг хийх боломжгүй байсан бол тус эмнэлэг техник тоног төхөөрөмж, өндөр хүчин чадалтай микорскоп оруулж ирснээр энэ төрлийн хагалгааг хийх боломжтой болсон байна.

- Тархины гүний мэс заслыг анх удаа хийсэн гэж сонслоо. Мэс заслын өмнөх болон дараах байдал ямар байна?
- Гурван настай хүү манай эмнэлэгт ирэхдээ ухаангүй байсан. Олон эмнэлэгт үзүүлэхэд “Монголд эмчилэх боломжгүй, гадагшаа явж мэс засал хийлгэ” гэж зөвлөсөн байсан. Тэгээд ЭНЭШТ-д хэвтэн эмчлүүлж байгаад, гэр бүлийнхэн нь гадуур мөнгө хөөцөлдөж байсан юм билээ. Энэ хугацаанд хүүхдийн бие муудаж, “Хүүхдийн төлөө за гэж хэлье” төвд эмчлүүлж байсан юм билээ. Тэр үедээ хүнээс “Ачтан” эмнэлэгт мэс засал хийж магадгүй гэж дуулаад авчирсан. Ухаангүй, тархи дарангуйлагдсан байдалтай, тархины усжилт ихтэй ирж, бид шуурхай зөвлөгөөн хийгээд, мэс засал хийхээр шийдсэн. Мэс засал амжилттай болж хүү найм хоноод эмнэлгээс гарсан. Хоргүй хавдар байсан бөгөөд бүгдийг нь авч чадсан.
- Ер нь тархины хорт хавдар манай оронд хэр их тархалттай байгаа вэ? Шалтгаан нь юу вэ?
- Ганцхан тархиных гэлтгүй хавдар ихсэж байна. Энэ нь олон төрлийн шалтгаантай. Тархины хавдар бол байрлалаасаа хамаараад янз бүр байдаг. Гадаргуугийн байрлалтай буюу амьдралын чухал эрхтний төвөөс хол байрлалтай хавдруудыг мэс заслын аргаар эмчлэхэд харьцангуй хялбар. Яг үүнээс болж хавдар үүсч байна гэж эрдэмтэд хэлж чадахгүй л байна. Өвчний үүсэл шалтгаан вирус гэж үздэг байсан үе өнгөрсөн. XXI зуун бол сэтгэхүйн эрин. Бид нэг л орчин нөхцөлд амьдарч байна. Гэтэл зарим нь өвдөөд, зарим нь өвддөггүй. Үнэхээр вирусээр үүсгэгдээд байгаа юм бол бүгдээрээ өвдөх нь яасан юм бэ? Тэгэхээр хамгийн чухал зүйл нь хүний амьдралын хэв маяг, зан үйл болж таарч байгаа юм. Элдэв хорт зуршилгүй, эрүүл хоол хүнс хэрэглээд, ажил амьдралаа зөв зохицуулж, бухимдлаа зөв тайлж чадаж байгаа эсэхээс өвчин тусах тусахгүй нь хамаардаг. Нэг үгээр хэлбэл тухайн хүний дархлаа ямар байгаагаас өвчлөх магадлал хамаарч байгаа хэрэг. Нийгэм бүхэлдээ стресс, бухимдалтай, экологийн тэнцвэр алдагдаж байхад үүнд дасан зохицох чадвар хүний дархлааны системд байдаг. Дархлаа ямар байх нь сэтгэл зүйтэй холбоотой. Сэтгэл зүйн зөв төлөвшил, хүмүүжилтэй дээр нь ажил амралтаа зохицуулаад өөртөө таарч тохирох хүнсийг хэрэглэвэл дархлаа сайн л байна. Сэтгэл нь төвшин, тогтвортой хүн өвчин тусдаггүй, туслаа ч хурдан эдгэрдэг. Буруу хооллолт, стрессээсээ гарч чадахгүй байгаагаас дархлаа сулардаг. Дархлаа сулрахаар бэлэн байгаа вирусууд биеийг амархан өвчлүүлдэг.
- Байнга ам цангах, толгой янгинаж өвдөх нь тархины хавдрын шалтгаан гэж сонссон. Энэ хэр үнэний ортой вэ?
- Энэ шинж тэмдгүүд нь маш олон шалтгаантай. Толгойны эм авч ууя гэж эмийн сан руу гүйхээсээ өмнө эмчид хандах хэрэгтэй. Заавал өвчин тусаад толгой өвдөх албагүй. Ажлын зохион байгуулалт, хэт ачаалал, дадал зуршлаас хамаарч түр зуур толгой өвдөх нь бий. Ямар ч өвчнийг эмчилнэ гэдэг шалтгааныг нь олох. Эмчилгээний чанар, эмч нарын чадвар сайжирч байгаа ч өвчлөл буурахгүй байна. Юунаас болоод өвдөөд байгаа шалтгааныг нь л олохын тулд судалгаа, шинжилгээ хийх хэрэгтэй. Миний хувьд нийгмийн талын шалтгаанууд давамгайлж байна гэж үздэг. Өөрийгөө хамгаалахын тулд спортоор хичээллэж, бие биенээ ойлгодог, дэмждэг, харилцан ярилцдаг байх хэрэгтэй. Бид далан жил гараа угаа гэж ярилаа. Хүн болгон гараа угаадаг, цэвэр байх хэрэгтэй гэдгийг мэддэг. Харин одоо бид сэтгэлээ яаж угаах вэ, стрессээ яаж тайлах вэ гэдгийг ярих цаг болсон. Өвчлөлийн шалтгаан үүнээс л үүдэлтэй.
- Тархины хавдраар өвчилсөн үед ямар шинж тэмдэг илэрдэг вэ?
- Шинж байдлаасаа хамааран янз бүрээр илэрдэг. Захын байрлалтай, хоргүй, удаан явцтай хавдар эхэн үедээ мэдэгдэхгүй. Нэлээн том болж байж гэнэт ухаан алдаж унах юм уу, дотор муухайрч, огиудас хүрэх, оюун ухаан сулрах байдлаар илэрдэг. Харин хортой хавдар бүүр жижигхэн байхдаа ч мэдэгддэг. Толгой өвдөх, өглөөгүүр дотор муухайрах, бөөлжих, тархи толгой дүнхүүрээд байх юм бол мэдрэлийн эмчид хандаж байх хэрэгтэй.
- Энэ төрлийн мэс заслын өртөг маш өндөр гэж сонссон. Манайд үнэ өртгийн хувьд ямар байна? Цаашид бууруулах болоцоо бий юу?
- Сая хагалгаа хийлгэсэн хүүхэд гадагшаа явж эмчилгээ хийлгэхэд 70 мянган доллар хэрэгтэй гэж байсан. Манайх хагалгааг 2,5 сая төгрөгт багтааж хийсэн. Баян боломжийн амьдралтай хүмүүс нь гадагшаа гарч эмчилгээгээ хийлгэдэг. Бид дундаж төвшний хүмүүст л үйлчилгээ үзүүлж байна. Нийгмийн бүхий л хэсэгт хүртээмжтэй үйлчилж чадахгүй байгаа нь үнэн. Эмч хүнийхээ хувьд үнэ хөлсийг бодохоосоо илүүтэй, гарах үр дүнг нь харж байна. Зөв оношилж, зөв эмчилж, хурдан эдгээх нь чухал. Тэгээд ч урьдчилан сэргийлэлт муу байгаагаас хүмүүс мэс засал хийлгэх хэмжээнд хүртлээ явж байгаа нь сэтгэл эмзэглүүлж байна.
- Гадагшаа гарч эмчлүүлэх нь илүү үр дүнтэй гэсэн ойлголт нийгэмд бий болж байна. Үүнд эмч нарын ур чадвар, техник тоног төхөөрөмжийн хүчин чадал нөлөөлж байгаа. Монголд эмчилгээ оношлогоог сайжруулахад хамгийн түрүүн юу анхаарах ёстой вэ?
- Жилд манайхаас 40 мянган хүн гадагшаа эмчилгээ, оношлогоо хийлгэхээр явж байна гэсэн судалгаа байдаг. Манай эмч нар ур чадвар, мэргэжлийнхээ төвшнөөр хэний ч доор орохгүй, гэтэл багаж тоног төхөөрөмж дутмаг. Өнөөдөр манайд эмнэлгийн үйлчилгээг хувийн хэвшил авч явж байна гэхэд хэтрүүлэг болохгүй. Хувийн эмнэлгүүд сайн эмч нарт өндөр цалин өгч, шаардлагатай багаж тоног төхөөрөмжийг оруулж ирж байна. Гэтэл хүн болгон хувийн эмнэлгээр үйлчлүүлж чаддаггүй. Улсын эмнэлэг янз бүрийн замаар орлого олж байгаа ч мөнгөө юунд зарцуулж байгаад нь тавих хяналт байхгүй. Үүнийг зөв гольдролд нь оруулж чадах юм бол улсын эмнэлэг ч техникийн хувьд дэлхийн жишигт хүрэх боломжтой. Анхнаасаа зөв замаар явсан бол өдийд манай эмнэлгүүд дэлхийн жишигт хүрчих байсан. Эх орондоо, ээж аав элгэн садныхаа дэргэд эмчилгээ хийлгээд эдгээд явах чинь тухайн хүнд ч гэсэн сайхан байна шүү дээ. Манай эрүүл мэндийн даатгалын тогтолцоо шал түүхийгээрээ байна. Эрүүл байгаа хүмүүсийн даатгалд өгч байгаа мөнгийг өвчтэй нь хэрэглэж байна. Тэгээд ч өвчтэйд нь ч даатгал нь үйлчлэхгүй байна.
М.Гэрэлтуяа

Цааш унших...